Czym jest norma PN-EN ISO 5817
Międzynarodowy standard pn en iso 5817 został opracowany w celu ujednolicenia kryteriów oceny jakości spoin spawalniczych na całym świecie. Norma obejmuje spawanie łukowe, gazowe oraz wiązkowe, koncentrując się przede wszystkim na spoinach czołowych i pachwinowych. Głównym celem standardu jest umożliwienie obiektywnej weryfikacji wykonanych połączeń spawanych poprzez jasno określone limity dopuszczalnych niezgodności. Specjaliści z branży, tacy jak inżynierowie spawalnicy czy inspektorzy jakości szkoleni w Naviacademy, wykorzystują tę normę jako podstawowe narzędzie kontroli w procesach produkcyjnych.
Trzy poziomy jakości spoin
System klasyfikacji wprowadzony w normie opiera się na trzech poziomach oznaczonych literami B, C i D, gdzie B reprezentuje najwyższe wymagania, a D najbardziej podstawowe. Warto podkreślić, że w normie świadomie pominięto poziom A, aby uniknąć mylnego skojarzenia z systemem ocen szkolnych.
Poziom B – maksymalne wymagania
Poziom B stosuje się w konstrukcjach o kluczowym znaczeniu dla bezpieczeństwa, takich jak elementy lotnicze, mosty o dużym natężeniu ruchu czy zbiorniki wysokociśnieniowe. Wymaga on najwyższych kompetencji spawacza, precyzyjnie przygotowanego materiału oraz sprzętu spawalniczego gwarantującego stabilny proces. Dopuszczalne wartości niezgodności są tu minimalne – praktycznie każda niedoskonałość może dyskwalifikować połączenie.
Poziom C – standard przemysłowy
Poziom C stanowi najbardziej rozpowszechniony standard w praktyce przemysłowej, zapewniając dobrą jakość przy umiarkowanych kosztach produkcji. Stosowany jest w większości konstrukcji stalowych, elementach maszyn oraz instalacjach przemysłowych, gdzie wymagana jest odpowiednia wytrzymałość bez ekstremalnych rygoryzmów. Ten poziom oferuje optymalny balans między jakością a ekonomicznością wykonania.
Poziom D – wymagania podstawowe
Poziom D dopuszcza największe i najliczniejsze niezgodności spośród wszystkich trzech kategorii, jednak nadal wymaga spełnienia minimalnych kryteriów bezpieczeństwa. Znajduje zastosowanie w konstrukcjach drugorzędnych, które nie przenoszą znacznych obciążeń dynamicznych, takich jak elementy pomocnicze, wsporniki czy ogrodzenia. Jego zaletą jest niższy koszt produkcji oraz krótszy czas wykonania spawów.
Katalog niezgodności spawalniczych
Norma szczegółowo opisuje i klasyfikuje rodzaje niezgodności spawalniczych, posługując się systemem numerycznym dla każdego typu defektu. Do najczęściej występujących niezgodności należą pęknięcia, pory gazowe, wtrącenia żużla, przyklejenia, niepełne przetopienie oraz niezgodności kształtu i wymiarów spoiny.
System numeracji obejmuje między innymi: oznaczenie 100 dla pęknięć, 200 dla kawern, 300 dla wtrąceń stałych, 400 dla przyklejeń i niepełnego przetopienia oraz 600 dla niezgodności różnych. Każda z tych kategorii posiada dalsze podpodziały precyzyjnie definiujące charakter defektu. Dla przykładu podtopienie przerywane ocenia się według wzoru h ≤ 0,05t, gdzie t oznacza grubość materiału.
Praktyczny proces oceny spoin krok po kroku
Proces oceny jakości spoiny według normy PN-EN ISO 5817 rozpoczyna się od ustalenia wymaganego poziomu jakości na etapie projektowania konstrukcji. Decyzję podejmuje projektant lub inżynier konstrukcji na podstawie analizy warunków eksploatacyjnych, obciążeń oraz wymagań bezpieczeństwa.
Następnie spawacz wykonuje połączenie zgodnie z zatwierdzonym WPS (instrukcją technologiczną spawania), przestrzegając wszystkich parametrów procesu. Po ostygnięciu spoiny przeprowadza się kontrolę wizualną VT, która jest podstawową metodą badania nieniszczącego. Inspektor sprawdza wymiary geometryczne spoiny, jej kształt oraz widoczne powierzchniowe niezgodności.
W przypadku wykrycia niezgodności porównuje się je z tabelami dopuszczalnych wartości dla określonego poziomu jakości. Jeśli niezgodność mieści się w dopuszczalnych limitach, spoina zostaje zaakceptowana – w przeciwnym razie wymaga naprawy lub odrzucenia. Dla krytycznych zastosowań dodatkowo wykonuje się badania radiograficzne, ultradźwiękowe lub inne metody NDT.
Najczęstsze błędy w interpretacji normy
Jednym z najpoważniejszych błędów jest przekonanie, że poziom D oznacza spoiny wadliwe lub niebezpieczne. W rzeczywistości każdy poziom jakości, włącznie z D, gwarantuje bezpieczeństwo konstrukcji – różnica dotyczy jedynie zakresu dopuszczalnych niezgodności dostosowanych do konkretnego zastosowania.
Częstym problemem jest także mylenie niezgodności z wadami spawalniczymi. Nie każda niezgodność automatycznie dyskwalifikuje spoinę – norma precyzyjnie określa, które niedoskonałości i w jakim zakresie są akceptowalne dla danego poziomu jakości. Spawacze czasem błędnie zakładają, że wszystkie spoiny muszą spełniać poziom B, co prowadzi do nieuzasadnionego wzrostu kosztów i czasu produkcji.
Innym powszechnym błędem jest ocena spoin bez znajomości aktualnej wersji normy. Standard ewoluuje – przykładowo oznaczenia niektórych niezgodności uległy zmianie w nowszych wydaniach, co może prowadzić do błędnej interpretacji wyników kontroli. Niedoświadczeni inspektorzy popełniają również błąd oceny wizualnej bez odpowiedniego oświetlenia i narzędzi pomiarowych, co uniemożliwia precyzyjną weryfikację wymiarów niezgodności.
Szkolenia i koszty certyfikacji
Aby profesjonalnie stosować normę PN-EN ISO 5817 w praktyce, konieczne jest ukończenie specjalistycznych szkoleń z zakresu badań wizualnych VT. Szkolenie VT1+2 obejmuje zarówno teorię oceny jakości spoin, jak i praktyczne ćwiczenia identyfikacji niezgodności.
Koszt uczestnictwa w szkoleniu w renomowanych ośrodkach wynosi około 2950 zł netto za osobę. Do tego dochodzi opłata za egzamin certyfikujący w wysokości około 2100 zł netto. Certyfikat uzyskany w uznanym ośrodku szkoleniowym znacząco podnosi wiarygodność kandydata na rynku pracy. Istnieje możliwość dofinansowania szkoleń z funduszy rozwojowych, urzędów pracy czy programów BUR.
Korzyści ze stosowania standardu
Wdrożenie normy PN-EN ISO 5817 w procesach produkcyjnych gwarantuje obiektywną i powtarzalną ocenę jakości spoin niezależnie od miejsca wykonania. Standard eliminuje subiektywizm w ocenie połączeń spawanych, co jest szczególnie istotne w międzynarodowej współpracy przemysłowej.
Stosowanie normy minimalizuje ryzyko awarii konstrukcji spawanych poprzez wyeliminowanie krytycznych niezgodności na etapie produkcji. Przedsiębiorstwa zyskują również możliwość optymalizacji kosztów – dobór odpowiedniego poziomu jakości pozwala uniknąć nadmiernych wymagań tam, gdzie nie są one technicznie uzasadnione. Jednolity język techniczny ułatwia komunikację między projektantem, wykonawcą i inspektorem, redukując liczbę błędów interpretacyjnych.
Zastosowania w różnych branżach
Przemysł lotniczy oraz kosmiczny wykorzystuje wyłącznie poziom jakości B dla wszystkich krytycznych połączeń spawanych. Konstrukcje mostowe i wiadukty drogowe również wymagają tego najwyższego standardu ze względu na dynamiczne obciążenia i odpowiedzialność za bezpieczeństwo publiczne.
W budownictwie przemysłowym i konstrukcjach stalowych najczęściej stosuje się poziom C jako optymalny kompromis między wymaganiami technicznymi a ekonomią projektu. Zbiorniki ciśnieniowe, rurociągi oraz instalacje petrochemiczne wymagają poziomu B lub C w zależności od parametrów eksploatacyjnych. Konstrukcje pomocnicze, ogrodzenia czy elementy nieobciążone mogą być wykonane zgodnie z poziomem D bez uszczerbku dla funkcjonalności.
Norma PN-EN ISO 5817 stanowi uniwersalny język jakości w spawalnictwie, którego znajomość jest niezbędna dla każdego profesjonalisty w branży. Precyzyjna klasyfikacja poziomów jakości i szczegółowy katalog niezgodności umożliwiają obiektywną ocenę spoin, jednocześnie pozwalając na elastyczne dostosowanie wymagań do rzeczywistych potrzeb konstrukcyjnych.